درنگ: فرآیند کنترل و هدایت امن هواپیماها از زمان استارت در مبدا آغاز می‌شود و تا خاموش کردن موتور در مقصد ادامه دارد. به غیر از خلبان که هدایت فیزیکی هواپیما را بر اساس «طرح پروازی تهیه شده پیش از عملیات پرواز» بر عهده دارد، قبل از تیک آف تا بعد از لندینگ و پارک هواپیما در فرودگاه مقصد، این کنترلرهای پرواز در واحدهای مختلف هستند که بخش قابل توجهی از ایمنی شما مسافران را بر عهده دارند. مراقبانی که باید فواصل هواپیماها در فضای آسمان و جلوگیری از برخورد هواپیماها با بالاترین دقت و خطای صفر درصدی کنترل کنند.

اما قطعا بسیاری از شما آنچه که از کنترل و هدایت هواپیما به گوشتان رسیده کنترلرهای برج مراقبت است اما برج تنها بخشی از هدایت هواپیما  را بر عهده دارد که در ادامه به آن اشاره می‌شود.

نقطه آغاز هدایت هواپیما چه زمانیست؟ فرایند هدایت هواپیما از زمان درخواست خلبان برای حرکت به ابتدای باند، آماده شدن برای پرواز تا زمان توقف کامل هواپیما و خاموش شدن موتور در فرودگاه مقصد را شامل می‌شود که کل این فرایند تحت عنوان «مراقبت پرواز» شناخته می‎شود.

در نگاه کلی وظیفه مراقبت پرواز برقراری نظم در پروازها، جلوگیری از برخورد هواپیماها با موانع زمینی و هوایی و جلوگیری از برخورد هواپیماها با یکدیگر در آسمان است.

همانطور که گفته شد برج مراقبت تنها یکی از فرایندهای دخیل در هدایت هواپیما محسوب می‌شود در حالی که فرایند مراقبت پرواز از فرودگاه مبدا تا فرودگاه مقصد به طور کلی توسط ۴ بخش «گراند»، «برج مراقبت»، «اپروچ» و «مرکز کنترل ترافیک هوایی» انجام می‌گیرد که سه بخش گراند، برج مراقبت و اپروچ در فرودگاه قرار دارند و مرکز کنترل ترافیک هوایی فقط یک مرکز در پایتخت است که تمام پروازهای آسمان کشور را هدایت می‌کند. خلبان از ابتدای آغاز فعالیت خود در روی زمین تا زمان فرود در مقصد و خاموش کردن موتور برای هدایت هواپیما با این بخش‌ها در حال مکالمه است.

هر یک از چهار بخش مذکور بخشی از فرایند هدایت و کنترل پرواز را در اختیار دارند:

واحد گراند: «گراند» که در فارسی به معنای “زمین” است دقیقا هدایت و کنترل هواپیما روی سطح فرودگاه را عهده‌دار است. خلبان قبل از استارت با این واحد هماهنگ و بعد از دریافت مجوزهای لازم از تاکسی‌وی به سمت ابتدای باند حرکت می‌کند؛ هواپیما پیش از قرار گرفتن در ابتدا باند توقف می‌کند. در این مرحله وظیفه واحد گراند به پایان می‌رسد و هدایت هواپیما به واحد برج مراقبت فرودگاه محول می‌‌شود.

واحد «برج مراقبت»: خلبان باید گوش به فرمان برج مراقبت باشد و برج بر اساس ترافیک پروازهای ورودی یا خروجی و بر اساس اولویت، با هماهنگی با واحد اپروچ (که در ادامه توضیح داده می‌شود) مجوز تیک‌آف یا انجام پرواز را برای خلبان صادر می‌کند. برج مراقبت فرودگاه بعد از تیک‌آف هواپیما و تا فاصله حدود ۵ تا۱۰ مایلی که برابر با ۲ تا ۳ دقیقه بعد از پرواز است هدایت هواپیما را بر عهده دارد.

واحد «اپروچ»: بلافاصله بعد از تیک‌آف، وظیفه هدایت هواپیما از برج مراقبت به واحد اپروچ منتقل می‌شود. اپروچ‌ها از فاصله ۵ تا ۱۰ مایلی فرودگاه هدایت هواپیما را از واحد برج مراقبت تحویل می‌گیرند و هدایت هواپیما تا فاصله ۶۰ تا ۷۰ مایلی را عهده‌دار هستند.

ماهیت اپروچ جداسازی بین پروازهای ورودی و خروجی در محدوده فرودگاه و حتی جداسازی هواپیماهای ورودی و خروجی فرودگاه برای جلوگیری از برخورد با یکدیگر است. به عنوان مثال اگر دو پرواز در فاصله زمانی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه از یکدیگر از یک فرودگاه پرواز کردند تا فاصله حدود ۶۰ تا ۷۰ مایلی از فرودگاه باید به گونه‌ای مدیریت و هدایت شوند که احتمال برخورد آنها به یکدیگر به صفر برسد؛ این همه پرواز در یک محدوده باید برای فرود یا پرواز از هم جدا شوند که این مسئولیت بر عهده واحد اپروچ است.

البته واحد اپروچ فقط مختص فرودگاه‌های بزرگ است چراکه پروازهای ورودی و خروجی این فرودگاه‌ها زیاد هستند و باید توسط این واحد مدیریت شوند، بنابراین همه فرودگاه‌ها دارای واحد اپروچ نیستند.

واحد «مرکز کنترل ترافیک هوایی کشور» که اصطلاحا به CENTER معروف است: بعد از این که خطر برخورد هواپیماها در محدود فرودگاه مبدا برطرف شد مدیریت و هدایت هواپیما در آسمان در اختیار «مرکز کنترل ترافیک هوایی» کشور که یک مرکز برای کنترل و هدایت تمام هواپیماها در فضای کشور است، قرار می گیرد تا در آسمان و در فضایی امن، ناوبری شوند. هدایت هواپیما تا زمان رسیدن به محدوده فرودگاه مقصد همچنان بر عهده مرکز کنترل ترافیک هوایی کشور است.

هدایت هواپیما در زمان فرود

در زمان نزدیکی هواپیما به فرودگاه مقصد مجدد سیر فرایند مراقبت پرواز به صورت معکوس تکرار می‌شود. به این ترتیب که هدایت هواپیما در فاصله حدود ۶۰ تا ۷۰ مایلی فرودگاه به واحد اپروچ واگذار می‌شود تا کنترل هواپیماها در محدوده فرودگاه با توجه به ترافیک پروازهای ورودی و خروجی مدیریت شوند اما اگر فرودگاه مقصد غیر از فرودگاه‌های مهرآباد، اصفهان، شیراز، بندرعباس، مشهد، بوشهر و تبریز باشند هدایت هواپیما از فاصله حدود ۵ تا ۱۰ مایلی فرودگاه مقصد به واحد برج مراقبت فرودگاه واگذار می‌شود.

برج مراقبت در هنگام فرود نیز تا زمان نشستن هواپیما در فرودگاه ناوبری آن را بر عهده دارد و از آنجا به بعد که هواپیما وارد تاکسی‌وی (محل خزش هواپیما تا زمان توقف کامل) می‌شود، واحد گراند هواپیما را هدایت می‌کند تا در محل پارک قرار گیرد.

حال در تمام این فرایند کنترلرها باید با تمرکز محض و به دور از دغدغه‌های روزمره هواپیما را هدایت کنند. در دنیا شغل‌های بسیاری هستند که از حساسیت ویژه‌ای برخوردارند که قطعا کنترلر یکی از سخت‌ترین شغل‌های جهان است و افرادی که در این شغل فعالیت می‌کنند از ضریب هوشی بسیار بالایی برخوردار هستند چراکه ضمن مکالمه بی‌عیب و نقص زبان بین‌المللی هوانوردی باید بتوانند در کمترین زمان بهترین تصمیم‌ها را بگیرند.