میثم غلامپور: آن روزها هشدار رییس‌ اداره پیش‌بینی هواشناسی درباره آلودگی هوای تهران، این موضوع را به یکی از خبرها و گزارش‌های مهم روزنامه اطلاعات تبدیل کرده بود؛ البته پیش‌ازآن، نشریات و رادیو و تلویزیون، هرازگاهی خبرهایی درباره کیفیت بد هوای پایتخت منتشر می‌کردند ولی در آن مقطع، هشدار رسمی مقامی مسئول، این ماجرا را وارد فازی جدید ‌کرد.

«آلودگی هوای تهران به مرز خطر رسیده است»؛ این تیتر روزنامه اطلاعات هفتم دی و البته شاه‌بیت صحبت‌های آقای رییس‌ بود. او که در شب پیش برای اعلام پیش‌بینی هوا به تلویزیون رفته بود، با هشدار جدی درباره آلودگی هوای تهران، ماشین‌های دودزا را عامل اصلی آلودگی معرفی کرد، آلودگی هوا در محدوده شهرری تا میدان سپه (امام‌خمینی فعلی) را فراتر از حد مجاز خواند و پیشنهاد کرد در این محدوده در ساعات اولیه صبح و همین‌طور غروب، تردد ماشین‌های دودزا کمتر شود.(۱)

  • طرح زوج و فرد در سال ۱۳۵۶

آن روزها از سوی راهنمایی و رانندگی، طرحی با عنوان «محدودیت حرکت اتومبیل‌های سواری در تهران» تهیه و پیشنهاد شده بود و درواقع همان چیزی است که حالا به نام طرح زوج و فرد می‌شناسیم. خبر این پیشنهاد، نخستین‌بار روز ۲۸آذر همان سال به بیرون درز کرد(۲) اما جزییاتش را در روزنامه هشتم دی‌ماه می‌توان سراغ گرفت؛ البته طرح محدودیت حرکت که با عنوان «طرح حرکت یک‌روزدرمیان اتومبیل‌هـــا» هم شناختـــه می‌شــــد، برای اجرایی‌شــــدن، به تصـــویب در کمیسیون‌هـــای فنـــی وزارتخانه‌هـــای کشور، دادگستری و ترافیک مجلس سنا نیاز داشت.

روزنامه اطلاعات

راهنمایی و رانندگی تهران، جزییات پیشنهادش را این‌طور شرح داده است: «براساس مفاد این طرح، کلیه دارندگان وسائط نقلیه شخصی تهران ملزم خواهند بود با توجه به فرد یا زوج‌بودن شماره پلاک اتومبیل خود در روزهای مشخصی از هفته (یک‌روز‌درمیان) وسیله نقلیه خود را در محدوده مشخصی از تهران به حرکت درآورند.» مراد از این محدوده مشخص از سوی شمال: خیابان شاه‌رضا (انقلاب اسلامی فعلی)، از سمت جنوب: خیابان مولوی، از شرق: خیابان سپاه و از طرف غرب نیز خیابان سی‌متری بود. در طرح پیشنهادی حتی پیش‌بینی شده بود پلاک‌های زوج و فرد با دو رنگ متمایز سبز و قرمز مشخص شوند تا کنترل ماشین‌ها در محدوده تعیین‌شده، راحت‌تر باشد. راهنمایی و رانندگی تهران پیش‌نیاز انجام این طرح را اجرای دو برنامه دیگر می‌دانست: یکی از این برنامه‌ها، درنظرگرفتن پارکینگ‌هایی در مرز محدوده‌ای مشخص بود تا افراد مشمول طرح با پارک ماشین‌هایشان در آنجا باقی مسیر را با اتوبوس و تاکسی طی کنند. برنامه دیگر هم تامین اتوبوس و تاکسی به اندازه کافی بود تا آنهایی که ماشین‌شان اجازه ورود به محدوده را نداشت، سریع‌تر به کارهایشان برسند. آن‌موقع این‌طور پیش‌بینی شده بود که همزمان با طرح زوج و فرد، طرح جمع‌آوری ماشین‌های فرسوده نیز به اجرا گذاشته شود؛ ماشین‌هایی که تعدادشان را در تهران آن زمان، حدود ۲۰۰ هزار دستگاه تخمین زده بودند.(۳)

  • مقایسه تهران با کالیفرنیا

آن روزها مسئله آلودگی هوا این‌قدر اهمیت داشت که مسئولان دیگر هم برایش آستین بالا زدند. برای نمونه می‌توان از گروهی از مسئولان مرتبط با محیط‌زیست یاد کرد که در قالب «هیات عالی جنبش مبارزه با آلودگی محیط‌زیست» فعالیت می‌کردند. این هیات آن روزها با توجه به اهمیت و فوریت موضوع آلودگی هوا، بحث درباره سایر موضوع‌ها را کنار گذاشت و بر معضل هوای پایتخت متمرکز شد. رییس‌ سازمان حفاظت محیط‌زیست، معاون شهردار تهران و کارشناسان و نمایندگانی از ارگان‌هایی همچون شرکت ملی نفت ایران، وزارت بهـــداری و بهزیستـــی، شرکت ملی گاز ایران و شرکت‌واحد اتوبوسرانی ازجمله شرکت‌کنندگان جلسه دی‌ماه این هیات بودند که به موضوع بررسی آلودگی هوای تهران اختصاص داشت؛ جلسه‌ای که در دفتر روزنامه اطلاعات برگزار شد و این روزنامه در روز هشتم دی‌ماه گزارشی مفصل از آن ارائه داد. نکته جالب، تیتر انتخابی اطلاعات برای آن گزارش است: «آلودگی هوا: ۲۸ سال فقط حرف زده‌ایم»؛ تیتری که نشان می‌دهد ماجرای آلودگی هوای تهران حتی پیشینه درازتری هم دارد. اشاره این تیتر به زمانی است که دولت رزم‌آرا روی کار بود. به ادعای روزنامه، نخستین سخنان درباره آلودگی هوا در آن مقطع زده‌ شده و در صفحات نشریات آن زمان منعکس شد.
ازجمله نکاتی که در جلسه دوساعته هیات عالی مطرح شد، مرور تجربه ایالت کالیفرنیای آمریکا بود؛ به‌عنوان «راه پیموده غرب درزمینه مبارزه با آلودگی هوا». تجربه کالیفرنیا از این قرار بود که در سال ۱۹۶۷ با مطالعاتی که در این ایالت انجام شد، پس از بررسی نقش خودروهای بنزین‌سوز در آلودگی هوا، به این نکته رسیدند که با اعمال تغییراتی در موتور خودروها، سموم ناشی از سوخت بنزین و در نتیجه آلودگی هوا به شکل قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. نتیجه این شد که در این ایالت و بعد در دیگر ایالات آمریکا واردات و استفاده از خودروهایی که این تغییرات و اصلاحات را از سر نگذراندند، ممنوع شد. قصه تا آنجا پیش رفت که کشورهای سازنده خودرو که آمریکا را بازار محصولات‌شان می‌دانستند، ناچار به اصلاح آنها شدند. غرض از طرح چنین تجربه‌ای در آن جلسه، مقایسه آن با وضع ایران در آن زمان بود؛ ایرانی که چه در واردات ماشین و چه در تولیدات خود، چنین دغدغه‌ای نداشت.(۴)

  • تهرانی که دیگر جذاب نبود

براساس گزارش روزنامه اطلاعات از آن جلسه، ریشه اصلی آلودگی هوا در سال ۱۳۳۵ که به تهیه طرحی برای مبارزه با آن در همان مقطع منتهی شد، دود ناشی از اتوبوس‌های گازوییل‌سوز شرکت‌واحد اتوبوسرانی، کامیون‌ها و دود حاصل از کارخانه‌های اطراف، کوره‌ها، حمام‌ها و امثال اینها بود اما در سال ۱۳۵۶ قصه فرق داشت. در آن سال بر‌اساس آمار کارشناسان محیط‌زیست، ۹۰ درصد آلودگی، از فعالیت بیشتر از یک میلیون و ۵۰ هزار وسیله نقلیه موتوری ناشی می‌شد که از این مقدار بیش از ۷۸ درصد سهم خودروهای بنزینی بود. چنین اوضاع و احوالی مقدار مونوکسیدکربن را به ۱۰ برابر بیشتر از میزانی رسانده بود که برای انسان‌ها خطرناک تلقی می‌شد. در آن گزارش، مسئول چنین وضعی، در درجه نخست مسئولانی دانسته شدند که تنظیم‌کننده مقررات در جهت مصالح عمومی بودند و بعد هم مردمی که از نقش و سهم‌شان در آلودگی هوا ناآگاه بودند و از دستگاه‌های دولتی در‌این‌زمینه مطالبه‌‌ای نداشتند. در جلسه «هیات عالی جنبش ملی مبارزه با آلودگی محیط‌زیست» پیشنهادهایی هم برای مقابله با مشکل آلودگی هوای پایتخت مطرح شد: تلاش برای ممنوعیت ورود ماشین‌هایی که موتورشان تولید آلودگی می‌کرد و استانداردکردن خودروهای تولید داخل و سعی در جهت حل مشکل سوزاندن زباله در معابر، ادارات و واحدهای مسکونی، ازجمله این پیشنهادها و برنامه‌ها بودند.(۵)

محمدعلی سفری از روزنامه‌نگاران شناخته‌شده آن زمان، دو روز پس از این گزارش، دست به قلم برد و یادداشتی را برای روزنامه اطلاعات روی کاغذ آورد؛ یادداشتی با عنوان «هوای مسموم، مسئول و غیرمسئول نمی‌شناسد!» در این مطلب از بی‌توجهی و جدی‌نگرفتن خطر آلودگی هوای تهران انتقاد و از اینکه مسئولان، زمانی به فکر حل این مشکل بیفتند که نوشدارویی باشد بعد از مرگ سهراب، بیم داده شده است. نکته قابل تامل اینجاست که در نگاه سفری، تهران در سال ۱۳۵۶ با توجه به چنین مشکلاتی، دیگر گل سرسبد شهرها نبود و مردم برخلاف گذشته اشتیاقی به زندگی و کار در آن نداشتند و حتی به‌دنبال فرار از این شهر بودند!(۶)
لنگر به‌این‌ترتیب، چیزی که از چندوچون خبرها و گزارش‌های سال ۵۶ روزنامه اطلاعات درباره آلودگی هوای تهران برمی‌آید، ریشه‌داری این درد و نسخه‌هایی است که برایش پیچیده می‌شود. ظاهرا این قصه سر دراز دارد… .

  طرح تعطیلی یک‌ماهه مدارس در زمستان برای کاهش آلودگی هوا
  تهرانی‌ها کوچ می‌کنند | مقصد: شمال؛ علت: آلودگی هوا و البته زلزله
  اینفوگرافیک : میزان تاثیر درختان و فضای سبز در رفع آلودگی هوا

پی‌نوشت‌ها:
۱- روزنامه اطلاعات، چهارشنبه ۷ دی ۱۳۵۶، شماره ۱۵۴۹۸، ص ۱ و ۴
۲- همان، دوشنبه ۲۸ آذر ۱۳۵۶، شماره ۱۵۴۹۱، ص ۴
۳- همان، پنجشنبه ۸ دی ۱۳۵۶، شماره ۱۵۴۹۹، ص ۱ و ۴
۴- همان، ص ۵
۵- همان‌جا
۶- روزنامه اطلاعات، شنبه ۱۰ دی ۱۳۵۶، شماره ۱۵۵۰۰، ص ۶