درنگ: در اطراف حرم مطهر رضوی که از دیر باز محل عبور و مرور و اقامت زائران و مجاوران بوده‌ است در طی سال‌های طولانی بافتی ویژه با آداب رسوم خاص و بناهای تاریخی شکل گرفته‌است اما در سال‌های اخیر این بافت تاریخی که بخش مهمی از هویت شهر زیارتی مشهد را تشکیل می‌دهد به دلیل ساخت پاساژها و هتل‌های بی‌رویه مورد تخریب واقع شده‌ است، به طوری که سال گذشته پس از آغاز موجی از اعتراضات به این وضعیت، رئیس جمهور شخصا به این مساله ورود و دستور رسیدگی به این وضعیت صادر کرد. پس از آن، شورای عالی شهرسازی و معماری نیز بازنگری طرح توسعه بافت پیرامون حرم که از سوی شهرداری مشهد در حال اجرا بود را در دستور کار قرار داد. با وجود این اقدامات اما همچنان شاهد تخریب بخش‌ها و بناهایی از این بافت تاریخی همانند مهدیه عابدزاده در ماه‌های گذشته بودیم.

هرچند که بخش مهمی از اعتراضات به این اتفاق شهرداری مشهد را خطاب قرار داده بود اما گله از اهمال اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در زمینه جلوگیری از این تخریب‌ها و کوتاهی در حفظ بافت تاریخی مشهد نیز کم نبود تا جایی که زهرا احمدی‌پور رئیس سازمان میراث فرهنگی توانست پس از کشمکش‌های مختلف سرانجام مدیرکل میراث فرهنگی خراسان رضوی را تغییر دهد.

هرچند با تغییر مدیر، رویکرد جدیدی در مشهد حاکم شد اما برخی مشکلات و کمبود امکانات و اعتبارات همچنان حفاظت از بافت را دشوار می‌کند. به ویژه اینکه به دلیل تبدیل دفتر متولی بافت تاریخی پیرامون حرم مطهر به پایگاه در سال‌های قبل، این بخش از اعتبارات استانی محروم شد و زیر نظر اداره کل امور پایگاه‌ها که با مشکل اعتبارات روبروست، قرار گرفت.

اکنون در ادامه این تخریب‌ها در هفته جاری شاهد تخریب یکی دیگر از خانه‎های واجد ارزش بافت تاریخی مشهد معروف به «خانه قلابدوزها» بودیم که این احتمال را تقویت می‌کند که پیش از نهایی شدن طرح اصلاحیه نوسازی بافت پیرامون حرم مطهر و روی کار آمدن مدیران شهری جدید در مشهد تخریب‌ها شدت بیشتری پیدا کند تا پس از روی کار آمدن مدیریت شهری جدید و طرح جدید برای پیرامون حرم مطهر، کار از کار گذشته باشد و تخریب‌های مورد نظر منتفعان طرح نوسازی بافت پیرامون حرم انجام شده‌ باشد.

خانه قلابدوز به طور کامل تخریب شده‌ است

رضا سلیمان نوری فعال مدنی حوزه میراث فرهنگی مشهد و رئیس هیات مدیره انجمن چهارباغ مشهد در گفتگو با درنگ در مورد تخریب «خانه قلابدوزها» و اینکه گفته‌شده تنها بخشی از این بنا تخریب ‌شده‌ است، توضیح داد: روز یکشنبه هفته جاری (۱ مرداد ماه) با خبر شدیم که بخش‌هایی از خانه تاریخی «قلابدوزها» در خیابان کاشانی مشهد در حال تخریب است، حدود ساعت یک ظهر توانستیم به عکس‌هایی از وضعیت خانه دسترسی پیدا کنیم و موضوع را به اداره کل میراث فرهنگی خراسان رضوی اطلاع بدهیم. پس از اطلاع رسانی یگان حفاظت راهی محل می‌شود اما نمی‌تواند خانه را پیدا کند و خانه تا پایان روز به طور کامل تخریب می‌شود.

وی ادامه داد: این اتفاقات در شرایطی در حال رخ دادن است که شورای عالی شهرسازی و معماری حدود دو هفته پیش مصوبه‌ای مبنی بر لغو بخشی از طرح مربوط به ساخت و ساز اطراف حرم و بازنگری برنامه نوسازی بافت اطراف حرم مطهر که تا کنون علت بسیاری تخریب‌ها بوده داشته‌ است، اما با این وجود شاهد بودیم که خانه تاریخی قلابدوزها متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی روز گذشته تخریب شد که نمای بسیار زیبایی داشت. نکته قابل توجه این است که حتی در طرح پیشین نیز قرار نبود که این خانه به طور کامل تخریب شود.


شهرداری زمین سوخته‌ای را تحویل مدیریت شهری جدید می‌دهد

این کنشگر حوزه میراث فرهنگی با بیان اینکه تا ۴۰ روز آینده مدیریت شهری مشهد کاملا تغییر خواهد کرد، افزود:  ظاهرا مدیریت شهری فعلی قصد دارد که زمین سوخته‌ای که تمام ظرفیت‌های اجتماعی، فرهنگی و میراثی آن از بین رفته‌ است را تحویل مدیریت شهری بعدی بدهد به همین خاطر ما برای خانه‌های تاریخی مشهد بسیار نگران هستیم.

سلیمان نوری گفت: در مورد خانه قلابدوزها نیز شهرداری ادعا کرده که از ارزش خانه و اینکه پرونده ثبت آن در اداره میراث فرهنگی در حال تدوین بوده خبر نداشته‌ است درحالی که هر فرد بی‌سوادی با دیدن نمای خانه و معماری آن احتمال می‌دهد که خانه واجد ارزش تاریخی باشد بنابراین باید از میراث فرهنگی استعلام می‌گرفتند.

رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهار باغ خراسان اظهار کرد: در بافت تاریخی اطراف حرم مطهر حداقل ۷۰ تا ۱۰۰ خانه تاریخی با ارزش ثبت شدن در فهرست میراث ملی وجود دارد، برای نمونه ما در این منطقه یک خانه متعلق به دوره افشاری داریم که تنها خانه افشاری مشهد است اما هنوز به ثبت ملی نرسیده است. علاوه بر آن ۳ الی ۴ مورد خانه صفوی نیز در بافت تاریخی مشهد قرار دارد این در حالی است که در سال‌های گذشته این بافت از سوی مجموعه‌های مرتبط با شهرداری مورد هجمه قرار گرفت. اکنون نیز برای ساخت و ساز در این منطقه واحدهایی را پیش فروش کرده‌اند بنابراین نگرانیم که بافت تاریخی بیش از این صدمه ببیند.

وی در پاسخ به اینکه چرا اداره‌کل میراث فرهنگی اقدامی برای حفاظت و ثبت این خانه‌ها نمی‌کند؟ عنوان کرد: در دوره‌های گذشته در اداره‌کل میراث فرهنگی اهمال شده است اما در دوره مدیریت جدید که از عمر آن چندماه می گذرد به نظر می‌رسد برخی اقدامات در حال انجام است و برخی پرونده‌ها به جریان افتاده است البته کارهای عقب مانده بسیاری در این حوزه وجود دارد.

خانه قلابدوزها واجد ارزش‌های بارز تاریخی بود

وفا ثابتی مدیر پایگاه بافت تاریخی پیرامون حرم مطهر رضوی با تایید اینکه خانه قلابدوزها به طور کامل تخریب شده است به درنگ گفت: این خانه به دلیل پیشرفت طرح‌های شهرداری در پیرامون حرم مطهر تخریب شده‌ است، هر چند که این خانه هنوز از نظر حقوقی در فهرست میراث ملی ثبت نشده‌ بود اما با توجه به ارزش‌های معماری مشهودی که داشت انتظار داشتیم قبل از تخریب به ما اطلاع داده شود تا ما رایزنی‌های لازم برای حفظ خانه را انجام دهیم.

وی در پاسخ به اینکه آیا این خانه در بافت تاریخی پیرامون حرم مطهر حرم قرار داشت؟ اظهار کرد: بله در بافت بود هرچند که پیرامون آن به دلیل حجم بالای توسعه و ساخت و سازها دیگر ویژگی‌های تاریخی خود را از دست داده‌ است.

ثابتی در مورد اقدامات پایگاه میراث فرهنگی برای حفاظت از بافت تاریخی توضیح داد: تا کنون نسبت به شناسایی ۳۰۰ اثر واجد ارزش اقدام کرده‌ایم و آنها را در سه دسته طبقه بندی شده‌اند. دسته اول، آثاری است که ویژگی‌های ارزشمند بارزی دارد که حتما باید به ثبت ملی برسند که خانه قلابدوزها از این دسته بود. دسته دوم بناهایی است که از نظر کالبدی قابلیت حفاظت دارد و باید بیشتر بر روی آنها مطالعه صورت بگیرد و دسته سوم نیز آثاری هستند که باید اطلاعات بیشتری در مورد آنها به دست بیاوریم و قابل مطالعه هستند. به هرحال هرسه این گروه‌ها تا پایان مطالعات و مشخص شدن ارزش‌هایشان باید از تخریب دور بمانند.

او با بیان اینکه امکانات و اعتبارات محدودی در اختیار دارند ادامه داد: ما آثار واجد ارزش را به مشاوری که قرار است طرح نوسازی پیرامون حرم مطهر را اصلاح کند ارائه کردیم تا این اصلاح با توجه به حافظه تاریخی و ارزش‌های هویتی شهر مشهد انجام شود.

ثابتی با اشاره به اینکه پرونده ۳۰ اثر تاریخی مشهد برای ثبت ملی آماده شده‌ است، اظهار کرد: انتظار داریم شهرداری تامل بیشتری در تخریب‌های بافت تاریخی پیرامون حرم داشته‌ باشد. در این مدت ما همه تلاش خود را انجام داداه‌ایم مثلا در مورد خانه تاریخی اسماعیلی در محل حاضر شدیم و با گروه تخریبچی مذاکره کردیم اما نتوانستیم آن را از تخریب دور نگه‌داریم. در مواردی نیز با ثبت اضطراری اثر توانستیم بنا را از تخریب نجات دهیم.