درنگ:  در میان کتاب‌هایی که در حوزه ادبیات کودک منتشر می‌شود گاه به کتاب‌هایی با تفکیک جنسیتی برمی‌خوریم که به‌طور خاص برای مخاطبان دختر یا مخاطبان پسر تولید و منتشر شده‌اند، کتاب‌هایی با عنوان‌هایی مانند شعرهایی برای پسربچه‌ها یا قصه‌هایی برای دختران.

گاهی حتی این نگاه مبتنی بر تفکیک جنسیتی معیاری می‌شود برای ایجاد مجموعه‌ای از آثار با تأکید بر پسرها یا دخترها مانند کتاب‌های قصه‌های شیرین جهان با شخصیت دختر و قصه‌های شیرین جهان با شخصیت پسر.

مجموعه دوجلدی شعرهایی برای دختربچه‌ها و شعرهایی برای پسربچه‌ها، هر جلد شامل ۳۳ شعر سروده مریم اسلامی است و انتشارات قدیانی آن را منتشر کرده است که یکی از نمونه‌های تفکیک جنسیتی در کتاب‌های کودکان است.

تفکیک جنسیتی کتاب‌های کودکان

زیرعنوان‌های «من خلبانم»، «در آسمانم»، «گربه‌ خونه ما» و «وقتی که بابا بشم» روی جلد کتاب شعرهایی برای پسربچه‌ها برجسته شده‌است و روی جلد کتاب شعرهایی برای دختربچه‌ها این زیرعنوان‌ها دیده می‌شود: «وقتی که من عروس شم»، «چرخ چرخ عباسی»، «اتل متل روبوسی»، تنها عناوین این مجموعه به خوبی نشان می‌دهد که چگونه محتوای کتاب‌های کودکان پسران و دختران را برای نقش‌های کلیشه‌ای در موقعیت‌های از پیش تعیین‌شده آماده می‌کنند.

تفکیک جنسیتی کتاب‌های کودکان

  • در کتاب پسربچه‌ها چه خبر است؟
  • داداش کوچولوی پسربچه می‌خواهد مردی قوی و مهربان بشود که حتماً هم سبیل داشته باشد.
  • سوسک سیاه شیطون گوش به فرمان پسربچه است و او باید مراقب باشد از لانه‌اش بیرون نیاید چون مامان پسر کوچولو از سوسک می‌ترسد.
  • دایی پسربچه پلیس است و او هم می‌خواهد پلیس شود و هر کس مدارک همراه نداشت فوری جریمه‌اش کند.
  • پسربچه قرار است بابا شود، بابایی که قوی و چاق و مهربان است و خوش‌اخلاق و برای خانه و بچه‌ها خرید می‌کند.
  • او خلبان است، تفنک بازی می‌کند و می‌خواهد مکانیک و راننده قطار بشود.
  • پسربچه می‌خواهد برود ماهیگیری و خانم عنکبوت باید فوری برایش تور ببافد تا او بتواند ماهیگیری کند.
  • عمو برایش جوجه‌ای خریده و او مراقب جوجه است؛ اما جوجه بابت این مراقبت مدام باید از او تشکر کند.
  • پسرک گربه‌ای دارد که لباس خوب می‌پوشد تا در چشم گربه خانم شیک و باکلاس باشد.

متن شعرها و عنوان‌ها تصویری از مرد شدن و نقش پدری به پسربچه می‌دهد که این ویژگی‌ها را دارد: قوی، چاق، مهربان، خوش‌اخلاق، کت‌وشلوارپوش است، تنها به بازار می‌رود، رانندگی می‌کند، سبیل دارد، سرکار می‌رود، بلندقد است و برای خانه خرید می‌کند.

در کتاب دختربچه‌ها چه می‌گذرد؟

  • دختر بچه بچه‌داری می‌کند و بارها در حال عروسک بازی دیده می‌شود.
  • مادر دختربچه در حال رفت‌وروب خانه و آشپزی است.
  • دختربچه دامن پوشیده است و مهمانی می‌رود.
  • پدر دختربچه در خانه مانده و کارهای خانه را انجام می‌دهد و همین به نظر دختر خنده‌دار است.
  • گربه خانه‌شان می‌خواهد عروسی کند.
  • دختر نگران گم شدن گل سرش است و مامانش برای گم کردن آن با او قهر است دختربچه بارها چیزهایی را گم می‌کند.
  • دختر قرار است وقتی که عروس شود پیراهن تور بپوشد و روی سرش تور سفید داشته باشد. کفش تق‌تقی بپوشد و گل دستش بگیرد و این موقعیتی است که او می‌تواند بقیه را با نگاهی از بالا ببیند.
  • وقتی مامان بشود با کفش زرشکی و دامن چین‌دار، روسری سرش می‌کند و کیف گنده دستش می‌گیرد، گاهی هم بازار یا سرکار می‌رود.
  • عروسک دختربچه مریض شده و بابا باید پول بدهد ببردش دکتر.

کلیشه ها و تفکیک جنسیتی

در این کتاب‌ها برخلاف کتاب‌های پسربچه‌ها که به توصیف بدن و خصلت مردها می‌پردازد، به هیچ ویژگی از روحیات و بدن دختر یا مادر اشاره نمی‌شود، اما عروس شدن و پوشیدن کفش تق‌تقی و دامن چین‌دار قرار است برای او موقعیت قدرتش را بسازد تا با آن بتواند از بالا به دیگران نگاه کند. او درعین‌حال باید یاد بگیرد بچه‌داری کند و درعین‌حال برای چیزهایی که می‌خواهد از بابا (مرد) پول بگیرد.

ردیفگویندهنکات کلیدی
۱حسین نیلچیان گرافیست و طراح جلد کتاب کودکنگاه مبتنی بر تفکیک جنسیتی در محتوای آثار مربوط به کودکان در بیشتر موارد به دلیل خواست و سفارش بازار است
۲عذرا جوزدانی نویسنده و داور جایزه لاک‌پشت پرندهانتشار کتاب‌هایی با نگاه جنسیتی را در حد یک کار تجاری برای جذب مخاطب می‌بینم اما طبیعتاً آسیب‌های خودش را هم دارد
۳نگاه مبتنی بر تفکیک جنسیتی محتوا می‌تواند کلیشه‌های جنسیتی را بازتولید و تثبیت کند. می‌تواند زندگی را برای بچه‌ها محدود و قالبی کند. به آن‌ها بگوید تو فقط می‌توانی این رنگ‌ها را دوست داشته باشی، این نوع لباس‌ها را بپوشی، در این فعالیت‌ها شرکت کنی، این‌طوری حرف بزنی، در این رشته‌ها تحصیل کنی، این فعالیت‌های بدنی را داشته باشی، این شغل‌ها را انتخاب کنی و…
۴در دوره‌ای که هنوز لازم نیست کودک آن قدر به جنسیتش توجه کند، بخش مهمی از توجه کودک را صرفاً به جنسیت او جلب می‌کنند
۵در ادبیات، انعکاس جنسیت طور دیگری است. جنسیت بخشی طبیعی از یک هویت است، چیزی مثل شکل و شمایل یا سن و سال یا ویژگی‌هایی از این قبیل. پس وجود دارد. منعکس می‌شود؛ اما این انعکاس خیلی طبیعی و در بستر خود شکل می‌گیرد. به شکل برچسبی روی جلد کتاب نیست
۶ما داریم درباره ادبیات کودک و مخاطب کودک صحبت می‌کنیم؛ یعنی ذهن سپیدی که هنوز این کلیشه‌ها در آن شکل نگرفته است
۷به تربیت خانواده و مدرسه کاری ندارم. در آن موارد باید مشاوران و مربیان مراقب باشند. کمترین کاری که نویسنده می‌تواند بکند این است که این ذهن و روح سپید را به کلیشه‌های جنسیتی آلوده نکند و اجازه بدهد کودک خودش را کودک بداند
۸من فکر می‌کنم والدین باید کودک را کودک ببینند نه دختر یا پسر؛ و به قول ناتالیا گینزبورک در کتاب‌های کودک به دنبال «فضیلت‌های بزرگ» باشند نه «فضیلت‌های ناچیز»
۹شیوا حریری ویراستار و روزنامه‌نگار حوزه کودک و نوجواناز دست رفتن حق انتخاب برای بچه‌ها از مهم‌ترین آسیب‌های نگاه کلیشه‌ای و تفکیک جنسیتی در کتاب‌ها است
۱۰با تفکیک جنسیتی در کتاب‌های کودک، خودبه‌خود وارد مجموعه‌ای از کلیشه‌ها می‌شویم؛ عروسک و ظرف برای دخترها، ماشین و ابزار برای پسرها، صورتی و گل‌گلی برای دخترها، آبی و قهوه‌ای و هیولا برای پسرها
۱۱به جای بچه‌ها تصمیم می‌گیریم و حق انتخاب را از آن‌ها می‌گیریم
۱۲در واقع پیشاپیش به بچه‌ها نقش می‌دهیم. برای نمونه به‌طور سنتی شیطنت دخترها «مثل پسرها بودن» تلقی و خیلی وقت‌ها سرکوب می‌شود؛ یعنی از کودکی به دخترها می‌گوییم که تو باید آرام و سربه‌راه باشی و راه تخلیه انرژی و خلاقیت را بر آن‌ها می‌بندیم. درباره پسرها وضع بدتر است. چون اگر پسری برای نمونه عروسک دوست داشته باشد، خانواده و اطرافیان با نگرانی درباره اینکه ممکن است دچار اختلال جنسیتی شود، واکنش نشان می‌دهند
۱۳مسئله این است که با پیش‌داوری بزرگ‌ترها و انتخاب به‌جای بچه‌ها به آن‌ها نقش‌هایی می‌دهیم و اجازه نمی‌دهیم خودشان انتخاب کنند و خودشان و توانایی‌هایشان را بشناسند
۱۴به نظر می‌رسد بازار و پدر و مادرها علاقه‌مند به خرید کتاب‌هایی دخترانه و پسرانه هستند
۱۵سهم ساده‌اندیشی و راحت‌طلبی در تولید کتاب‌های کودک قابل‌تأمل است
۱۶برای خانواده‌ها متاسفم! انتخاب در حوزه کودک کار سختی است. ادبیات کودک، مخصوصاً حوزه شعر کودک، خیلی سنتی است و گرفتار کلیشه‌ها و این فقط به کلیشه‌های جنسیتی محدود نمی‌شوند
۱۷یافتن آثاری که فارغ از کلیشه‌ها حرف تازه‌ای داشته باشند کار راحتی نیست اما به هر حال پیشنهادم این است که به سراغ کتاب‌هایی نروند که داستان و شعر را دخترانه و پسرانه می‌کنند
۱۸کتاب‌هایی را انتخاب کنند که فارغ از جنسیت و دیگر کلیشه‌ها ویژگی‌های انسانی داشته باشند
۱۹متاسفانه نگاه رسمی پر از کلیشه است: کلیشه جنسیتی، کلیشه زیبایی، کلیشه قومیتی و البته کلیشه‌های تربیتی و ….
۲۰متاسفم که می‌گویم بسیاری از نویسنده‌های ما آمیخته با این کلیشه‌ها هستند و به همین دلیل ادبیات ترجمه اقبال بیشتری پیدا می‌کند، چون حرف تازه‌تری دارند
۲۱درباره‌ کلیشه‌های جنسیتی نگرانی‌ام این است که فراموش کنیم هدف برابری است و فرصت انتخاب برابر داشتن برای دو جنس. چون خیلی وقت‌ها انگار موضوع قلب می‌شود. برابری جنسیتی تبدیل می‌شود به جنگ و تحقیر مردها. طبیعتاً توجه به این موضوع در ادبیات کودک و نوجوان هم مهم است
۲۲مهدی میررزاخانی روان‌درمانگرتصاویر کلیشه‌ای از جنسیت در شکل‌گیری هوش و رشد کودک موثر است
۲۳تخیل کودکان زمانی که در محدودیت اطلاعاتی یا در محدودیت یک چارچوب اطلاعاتی قرار بگیرد (چارچوب کلیشه‌ها) طبعاً رشد کمتری خواهد داشت
۲۴مطالعات می‌گویند «محیط‌های غنی» حتی می‌توانند هوش شناختی (IQ) را افزایش دهند و برعکس، محیط‌های ضعیف نه تنها «هوش شناختی» بلکه «هوش اجتماعی- هیجانی» افراد را هم ضعیف بار می‌آورند
۲۵داستان‌ها و قصه‌ها می‌توانند این خلاء بیرونی ارتباط طبیعی با جنس مخالف را تحقق ببخشند
۲۶محدود کردن آن‌ها و تفکیک جنسیتی در داستان به نظر برآمده از یک تنگ‌نظری است

بازار مقصر است؟

حسین نیلچیان گرافیست و طراح جلد کتاب کودک، نگاه مبتنی بر تفکیک جنسیتی در محتوای آثار مربوط به کودکان را در بیشتر موارد به دلیل خواست و سفارش بازار می‌داند.

عذرا جوزدانی، نویسنده و داور جایزه لاک‌پشت پرونده هم این نکته را تأیید می‌کند و می‌گوید: «فکر نمی‌کنم کتاب‌هایی که با این نگاه منتشر می‌شوند کارهایی جدی باشند. من بیشتر آن را مارکتینگ و بازاریابی می‌بینم تا یک کار فرهنگی چون هیچ‌کس نمی‌تواند به مخاطب بگوید فقط کتاب‌های دخترانه را بخوان یا کتاب‌های پسرانه را. طبیعی است که وقتی کتاب منتشر می‌شود و به بازار کتاب می‌آید، هرکسی می‌تواند آن را بگیرد و بخواند. ولی برچسب «دخترانه» یا «پسرانه» می‌تواند توجه بچه‌ها یا والدین را جلب کند که کتاب را بخرند. من این کار را در حد یک کار تجاری برای جذب مخاطبان می‌بینم. ولی طبیعتاً آسیب‌های خودش را هم دارد. نگاه مبتنی بر تفکیک جنسیتی محتوا می‌تواند کلیشه‌های جنسیتی را بازتولید و تثبیت کند. می‌تواند زندگی را برای بچه‌ها محدود و قالبی کند. به آن‌ها بگوید تو فقط می‌توانی این رنگ‌ها را دوست داشته باشی، این نوع لباس‌ها را بپوشی، در این فعالیت‌ها شرکت کنی، این‌طوری حرف بزنی، در این رشته‌ها تحصیل کنی، این فعالیت‌های بدنی را داشته باشی، این شغل‌ها را انتخاب کنی و… آسیب دیگر این گونه مواجهات این است که بیش‌ازحد بر جنسیت بچه‌ها تاکید می‌شود؛ یعنی در دوره‌ای که هنوز لازم نیست کودک آن قدر به جنسیتش توجه کند، بخش مهمی از توجه کودک را صرفاً به جنسیت او جلب می‌کنند»

شیوا حریری ویراستار و روزنامه‌نگار حوزه کودک و نوجوان از دست رفتن حق انتخاب برای بچه‌ها را از مهم‌ترین آسیب‌های نگاه کلیشه‌ای و تفکیک جنسیتی در کتاب‌ها می‌داند و می‌گوید: «با تفکیک جنسیتی در کتاب‌های کودک، خودبه‌خود وارد مجموعه‌ای از کلیشه‌ها می‌شویم؛ عروسک و ظرف برای دخترها، ماشین و ابزار برای پسرها، صورتی و گل‌گلی برای دخترها، آبی و قهوه‌ای و هیولا برای پسرها. با این کار به جای بچه‌ها تصمیم می‌گیریم و حق انتخاب را از آن‌ها می‌گیریم. بهشان می‌گوییم تو باید صورتی دوست داشته باشی، تو نباید با عروسک بازی کنی، تو فکرها و خواسته‌ها و نیازهایت باید این و این و این باشد»

بخش دیگری از آسیب‌های ناشی از ادبیات کلیشه‌ای در حوزه‌ درک و فهمی است که کودکان از طریق زبان در مورد چیستی خود پیدا می‌کنند.

حریری معتقد است: وقتی بحث زبان پیش می‌آید، این کلیشه‌ها جدی‌تر هم می‌شود. زیبا بودن و ناز بودن و نیازمند کمک بودن و خانه‌دار بودن و حامی بودن و… برای دخترها، شجاع بودن و سرسخت بودن و کار کردن و فعال بودن و خسته بودن و بیرون از خانه بودن و… برای پسرها. در واقع پیشاپیش به بچه‌ها نقش می‌دهیم. برای نمونه به‌طور سنتی شیطنت دخترها «مثل پسرها بودن» تلقی و خیلی وقت‌ها سرکوب می‌شود؛ یعنی از کودکی به دخترها می‌گوییم که تو باید آرام و سربه‌راه باشی و راه تخلیه انرژی و خلاقیت را بر آن‌ها می‌بندیم. درباره پسرها وضع بدتر است. چون اگر پسری برای نمونه عروسک دوست داشته باشد، خانواده و اطرافیان با نگرانی درباره اینکه ممکن است دچار اختلال جنسیتی شود، واکنش نشان می‌دهند. در واقع مسئله این است که با پیش‌داوری بزرگ‌ترها و انتخاب به‌جای بچه‌ها به آن‌ها نقش‌هایی می‌دهیم و اجازه نمی‌دهیم خودشان انتخاب کنند و خودشان و توانایی‌هایشان را بشناسند»

گرچه به نظر می‌رسد بازار و پدر و مادرها علاقه‌مند به خرید کتاب‌هایی دخترانه و پسرانه هستند، سهم ساده‌اندیشی و راحت‌طلبی در تولید کتاب‌های کودک نیز قابل‌تأمل است. این در حالی است که بسیاری از نویسندگان حرفه‌ای حاضر به پذیرش این الگوی بازاری نیستند و تلاش برای ساختن قصه‌هایی با محتوای جدی‌تر و ایجاد سلیقه‌های جدید در بازار کتاب کودک را در نظر دارند.

جوزدانی در انتقاد به الگوهای کلیشه‌ای می‌گوید: من هرگز کتابی برای پسران یا دختران نمی‌نویسم و فکر می‌کنم برای بازاریابی می‌شود راه‌هایی بهتر پیدا کرد، راه‌هایی که سالم‌تر باشند یا دست‌کم آسیب‌هایشان کمتر باشد، ممکن است قهرمان داستان من دختر یا پسر باشد و این طبیعی است؛ اما اینکه کتابی بنویسیم و روی جلد قید کنم این کتاب فقط برای دختران یا فقط برای پسران است. گمان نمی‌کنم هرگز دست به چنین کاری بزنم.

چگونه هویت جنسیتی کودک را تصویر کنیم؟

برخی معتقدند ادبیات کودک با رویکرد تفکیک جنسیتی و گاه کلیشه‌ای به جنسیت بازنمای جامعه است و در نظر نگرفتن این کلیشه‌ها شکل‌گیری هویت جنسیتی کودکان را غیر واقع‌گرایانه خواهد کرد. اینکه بسیاری از تصاویر کلیشه‌ای در ادبیات کودک الگوی مغشوش و کلیشه‌ای به عنوان هویت جنسیتی برای کودک ایجاد می‌کنند، ضرورت به تصویر کشیده شدن غیر کلیشه‌ای دختران و پسران در ادبیات کودک را دوچندان می‌کند. این مسئله به معنای حذف نقش و تصویر دو جنس در ساختار داستانی نیست.

به اعتقاد جوزدانی، در ادبیات، انعکاس جنسیت طور دیگری است. جنسیت بخشی طبیعی از یک هویت است، چیزی مثل شکل و شمایل یا سن و سال یا ویژگی‌هایی از این قبیل. پس وجود دارد. منعکس می‌شود؛ اما این انعکاس خیلی طبیعی و در بستر خود شکل می‌گیرد. به شکل برچسبی روی جلد کتاب نیست. ما داریم درباره ادبیات کودک و مخاطب کودک صحبت می‌کنیم؛ یعنی ذهن سپیدی که هنوز این کلیشه‌ها در آن شکل نگرفته است. به تربیت خانواده و مدرسه کاری ندارم. در آن موارد باید مشاوران و مربیان مراقب باشند. کمترین کاری که نویسنده می‌تواند بکند این است که این ذهن و روح سپید را به کلیشه‌های جنسیتی آلوده نکند و اجازه بدهد کودک خودش را کودک بداند.

قهرمان‌سازی محدود

به نظر می‌رسد دختران با قهرمان دختر داستان بیشتر همذات‌پنداری می‌کنند و پسران با داستان‌هایی که قهرمانشان پسر است. از طرفی یکی از کاربردهای داستان این است که کودک بتواند خودش را به‌جای هر کدام از شخصیت‌ها در شرایط مختلف قرار دهد و به این وسیله دایره درک و همدلی‌اش نسبت به جهان پیرامون را گسترش دهد بنابراین، در واقع این جداسازی گرچه به انتخاب سریع‌تر محتوا از سوی مخاطب کمک می‌کند از طرف دیگر، عرصه تخیل و تجربه او را محدود به قهرمان‌های دختر یا پسر داستان‌ها می‌کند.

«مهدی میررزاخانی» روان‌درمانگر، تصاویر کلیشه‌ای از جنسیت را در شکل‌گیری هوش و رشد کودک موثر می‌داند. او می‌گوید: تخیل کودکان زمانی که در محدودیت اطلاعاتی یا در محدودیت یک چارچوب اطلاعاتی قرار بگیرد (چارچوب کلیشه‌ها) طبعاً رشد کمتری خواهد داشت. مطالعات می‌گویند «محیط‌های غنی» حتی می‌توانند «هوش شناختی» (IQ) را افزایش دهند و برعکس، محیط‌های ضعیف نه تنها «هوش شناختی» بلکه «هوش اجتماعی- هیجانی» افراد را هم ضعیف بار می‌آورند. داستان‌ها و قصه‌ها می‌توانند این خلاء بیرونی ارتباط طبیعی با جنس مخالف را تحقق ببخشند. محدود کردن آن‌ها و تفکیک جنسیتی در داستان به نظر برآمده از یک تنگ‌نظری است.

انتخاب کتاب؛ فارغ از کلیشه و تفکیک جنسیت

پرسش اینجاست: با وجود محدودیت‌ها و ضعف‌های موجود در ادبیات داستانی کودکان، چطور نگاه‌های کمتر کلیشه‌ای را تشخیص بدهیم و برای کودکانمان کتاب مناسب فارغ از تفکیک جنسیتی انتخاب کنیم؟

جوزدانی در پاسخ این پرسش می‌گوید: «من فکر می‌کنم والدین باید کودک را کودک ببینند نه دختر یا پسر؛ و به قول ناتالیا گینزبورک در کتاب‌های کودک به دنبال «فضیلت‌های بزرگ» باشند نه «فضیلت‌های ناچیز»

حریری اما راه سختی پیش روی خانواده‌ها می‌بیند و می‌گوید: «برای خانواده‌ها متاسفم! انتخاب در حوزه کودک کار سختی است. ادبیات کودک، مخصوصاً حوزه شعر کودک، خیلی سنتی است و گرفتار کلیشه‌ها و این فقط به کلیشه‌های جنسیتی محدود نمی‌شوند. به همین دلیل، یافتن آثاری که فارغ از کلیشه‌ها حرف تازه‌ای داشته باشند کار راحتی نیست اما به هر حال پیشنهادم این است که به سراغ کتاب‌هایی نروند که داستان و شعر را دخترانه و پسرانه می‌کنند. بلکه کتاب‌هایی را انتخاب کنند که فارغ از جنسیت و دیگر کلیشه‌ها ویژگی‌های انسانی داشته باشند. واقعیت این است که متاسفانه نگاه رسمی پر از کلیشه است: کلیشه جنسیتی، کلیشه زیبایی، کلیشه قومیتی و البته کلیشه‌های تربیتی و …. متاسفم که می‌گویم بسیاری از نویسنده‌های ما آمیخته با این کلیشه‌ها هستند و به همین دلیل ادبیات ترجمه اقبال بیشتری پیدا می‌کند، چون حرف تازه‌تری دارند. درباره‌ کلیشه‌های جنسیتی نگرانی‌ام این است که فراموش کنیم هدف برابری است و فرصت انتخاب برابر داشتن برای دو جنس. چون خیلی وقت‌ها انگار موضوع قلب می‌شود. برابری جنسیتی تبدیل می‌شود به جنگ و تحقیر مردها. طبیعتاً توجه به این موضوع در ادبیات کودک و نوجوان هم مهم است»