درنگ: عروسک لیلی با قدمتی چندهزارساله شهر نورآباد ممسنی فارس توسط «آوا خادمی» و «آمن خادمی» احیا و در سازمان میراث فرهنگی و کانون پرورش فکری ثبت شده است، برای آشنایی بیشتر با این عروسک گفتگویی با این دو خواهر در این زمینه داشته‌ایم که در ادامه می‌آید:

 

آمن خادمی یکی از احیا کنندگان عروسک لیلی (سمت راست)

 

  • پیشینه عروسک لیلی چیست و چه شد که به فکر احیاء و ساخت این عروسک افتادید؟

این عروسک، عروسک بازی من و خواهرم بوده‌ است. مادرم این عروسک را به خانم مسنی که همسایه ما بود سفارش می‌داد تا برای ما درست کند. این موضوع از کودکی در ذهن ما مانده بود تا اینکه متوجه شدیم عروسک لیلی در ۳۰ سال گذشته از بین رفته و به جای آن عروسک‌های پلاستیکی باربی با لباس لری آمده‌ است و به دلیل قابلیت و فلسفه‌ای که عروسک لیلی داشت بر آن شدیم که این عروسک را احیا کنیم.

عروسک لیلی قدمتی چندین هزارساله دارد. قوم لر بعد از کوچ بزرگ برای کودکان خود عروسک‌هایی از جنس پشم و چوب و پارچه می‌ساختند و این عروسک که به اصطلاح عروسک بازیچه است برای بازی دختربچه‌ها استفاده می‌شده است. همچنین این عروسک عیدانه‌ای بوده است که پدر و مادر به صورت مشترک اقدام به ساخت این عروسک می‌کردند و آن را به فرزند عیدی می‌دادند‌.

  • عروسک لیلی در چه نقاطی از ایران رواج داشته است؟

عروسک لیلی کلا متعلق به قوم لر است و محدوده جغرافیایی آن از چهارمحال و بختیاری، خوزستان و بوشهر است. لیلی در همه این مناطق ساختار واحد با نام‌های متفاوتی دارد. برای مثال لیلی در خوزستان «بازبازک» نام دارد، در بوشهر به اسم «دستمال به دست» معروف است، در نورآباد ممسنی به نام «لیلی» یا «لیلی دودستی» معروف است، در نور کهکیلویه و بویر احمد به اسم «بویگ» یا «بیگ» معروف است و در چهارمحال و بختیاری همان «لیلی» نام دارد. فرم لباس‌ها و ساختار عروسک لیلی در همه این مناطق تقریبا شبیه به هم است و در بعضی از مناطق از نظر فرم روسری یا دامن که کوتاه یا بلند است تغییراتی پیدا کرده‌ است.

یک نکته مهم این است که اسم این عروسک لیلی است. لیلی در زبان لری به معنای عروسک است و هیچ ربطی به داستان لیلی و مجنون معروف ندارد. طبق نظر بسیاری از باستان شناسان و آنهایی که در زمینه فرهنگ فولکلور مطالعه می‌کنند این کلمه ریشه کاملا لری دارد.

طبق نظر «نورعلی برومند» باستان شناس منطقه زاگرس (مقیم آلمان)، لیلی کلمه‌ لری اصیل است و ارتباطی با لیلی عربی ندارد. به این دلیل که در لری بختیاری این عروسک، عروسک بازی لال، لال بازی و لال بهیگ نامیده می‌شود که شکل دیگری از لیلی است.

در یک متن کهن که نامه‌ای لری منسوب به قرن یازدهم است و به لهجه ممسنی یا کهکیلویه بویر احمد است این کلمه به صورت کهن «لول» به معنای همسر آمده‌ است. در لری لیلی به معنای نامزد و عروس است. در لری بختیاری به آوازهایی که در وصف عروس و داماد می‌خوانند، «دوالالی» یعنی داماد و عروس می‌گویند و در چهارمحال و بختیاری به همین آوازها «دومالیلی» می‌گویند. فکر می‌کنم عروسک لیلی در معرفی فرهنگ و پیشینه‌اش مهم بوده و تاثیر خود را گذاشته است.

رقص لری لیلی عروسک دست ساز را در ویدئوی زیر ببینید

 

  • کمی درباره نحوه ساخت و فلسفه وجودی این عروسک  توضیح دهید؟

فلسفه این عروسک آنقدر جالب است که هنوز در پی کشف رازهای آن هستیم. برای مثال استخوان این عروسک از نی توخالی درست می‌شود. در تحقیقاتی که در این خصوص انجام شد، دریافتیم که در تفسیر کتاب مولانا و بشنو از نی، نی تو خالی که عروسک لیلی هم از آن ساخته می‌شود، نماد انسان کامل است. نماد انسانی که از تعلقات دنیوی به دور است.

طبق تحقیقات دیگر به فلسفه موی لیلی می‌توان اشاره کرد که در میان اقوام ایرانی و به خصوص اقوام لر و کرد اهمیت زیادی دارد چرا که مو در قوم لر و کرد اهمیت بسیار زیادی دارد. به طوری که قوم لر موی کوتاه را نمی‌پسندد و معتقدند این کار برای زنان شگون ندارد. ولی وقتی مادری برای فرزندش عروسکی درست می‌کرده در واقع قالب و نمونه‌ای از خودش را برای فرزندش تهیه می‌‌کرده‌ است. یعنی پیراهن لیلی تکه‌ای از پیراهن او می شده و برای اینکه این ارتباط کامل شود تکه‌ای از موی خود را می‌چیده و به سر عروسک می‌زده است تا در عین حال که اهمیت این عروسک را به کودک بازگو می‌کند کودک زمانی که دور از مادر است با بو کردن موی عروسک، ارتباط عاطفی با مادر خود برقرار کند.

  • آیا عروسک لیلی خانواده‌ای هم دارد؟

به تازگی عروسک مرد لیلی یا یار لیلی را هم طراحی کرده‌ایم که لباس‌های آن بر اساس لباس‌های تازه احیا شده نورآباد ممسنی توسط شهدخت لشکری طراحی و احیا شده‌ است که نام آن را قرار است تعیین کنیم. همچنین مدل قنداقی فرزند لیلی را بر اساس بچه‌های قنداقی زمان قدیم به اسم نوزاد «پله پیچ» طراحی کرده‌ایم. «پله پیچ» به این معناست که کودک طوری قنداق شود که استخوان‌بندی صاف و محکمی داشته باشد.

گهواره‌ای هم مثل گهواره‌های قدیم برای آن طراحی کرده‌ایم و در آینده قصد داریم وسایل دیگری همچون ابزارآلات کشاورزی، خانه‌های کاهگلی و … را نیز به این مجموعه اضافه کنیم. همچنین یک نمونه «عروسک لیلی۲» هم برای کودکان زیر ۵ سال ساخته‌ایم. عروسک لیلی به دلیل اسکلت بسیار ظریف و حساس عروسک قابلیت بغل کردن توسط کودکان زیر ۵ سال را ندارد به همین دلیل عروسک لیلی ۲ را با استفاده از پنبه و پارچه و پلی استر و مفتول و…طراحی کرده‌ایم تا برای بازی این کودکان مقاوم‌تر باشد.

  • نحوه فروش و بازاریابی عروسک لیلی چگونه است آیا کودکان از آن استقبال می‌کنند؟

در جشنواره‌های مختلف شرکت می‌کنیم و این عروسک را معرفی و برای فروش ارایه می‌دهیم. به دلیل قابلیت لمس شدن و حرکت دادن دست و پای عروسک‌ها، بسیاری از کودکان با این عروسک ارتباط خوبی برقرار می‌کنند و خواهان داشتن آن هستند ولی مادرها بیشتر دنبال علایق خودشان هستند تا کودکانشان. در حالیکه پدرها بیشتر به علایق کودکشان توجه نشان می‌دهند و درصدد خرید این عروسک برای کودکشان هستند. مادرهای مدرن امروزی گاه این عروسک را نماد کهنگی تلقی می‌کنند و به همین دلیل این عروسک که ریشه تاریخی دارد را برای کودک خود خریداری نمی‌کنند. این موضوع را با کارشناسان این حوزه در دست بررسی داریم که امیدوارم راهی برای آن بیابیم.

متاسفانه شبکه اطلاع رسانی و بازاریابی برای عروسک‌های بومی در ایران نداریم و دوستانی که در حوزه عروسک‌های بومی کار می‌کنند ذهنشان چندوجهی نیست یعنی بیشتر از اینکه ذهنشان دنبال این باشد که این عروسک به دست کودکان برسد و بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند به فکر حفظ میراثی این عروسک‌ها هستند در حالیکه کودکان کنونی آنقدر ظواهر عجیب و غریبی در دنیای مدرن می‌بینند که دوست دارند این عروسک را هم از نظر جذابیت بصری مثل آنها ببینند تا با آن ارتباط برقرار کنند.

بنابراین با اینکه اتفاقات خوبی در حوزه ثبت عروسک‌های بومی انجام شده اما هنوز فکر درستی برای بازاریابی این عروسک‌ها انجام نشده است.

سازمان‌های متولی این داستان هم مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نمی‌دانند باید چه کار کنند و حمایت‌های گسترده‌ای در این خصوص ندارند.

 

 

 

نوزادهای پله پیچ