درنگ: فوت مریم میرزاخانی؛ ملکه سرزمین اعداد شنبه تلخی را برای کشورمان و دنیا رقم زد. نخبه‌ای که از دانشگاه صنعتی شریف دانش‌آموخته شد و برای ادامه فعالیت علمی، تحصیل و اقامت کشور دیگری را برگزید. جدا از اهمیت پرداختن به دستاوردهای این نخبه و تلاش برای برگزاری نکوداشت او لازم است بار دیگر از مسئولان کشور بپرسیم که چه شد مریم میرزاخانی و امثال او از کشور خارج شده یا می‌شوند؟ چرا شرایطی فراهم نمی‌شود تا این نخبگان در کشور خود ماندگار شوند؟ پس وعده راه اندازی دانشگاه کارآفرین به کجا رسید؟ چرا خلاءهای موجود خالی می‌ماند که دل‌شان به ایران‌شان خوش نباشد و مدرس دانشجویان غیرهموطن شوند؟

این نخبگان در همین آب و خاک به دنیا آمده‌اند، در بهترین دانشگاه‌های کشور تحصیل کرده‌اند و روزی این امید را داشتند که برای کشورشان کاری کنند. اما حاصل این آرزو چه شد؟ کوله‌شان را بر پشت انداختند و پاسپورت به دست ایران را ترک گفتند.

امثال مریم میرزاخانی در کشور کم نداریم، نخبگانی که حتی به فراموشی سپرده شده‌اند و اگر هم مشغول به کارند بدون شک با مشکلات عدیده و پیچیده‌ای رو به رو هستند. بارها و بارها با نخبگان گفتگو کرده‌ایم، دلشان پر است و به خبرنگارها که می‌رسند گویی فرشته نجاتی پیدا کرده‌اند که حرف دلشان را به گوش مسئولان برسانند.

مریم میرزاخانی هم از آن نخبگانی است که به علت نبوغش در ریاضی شرایط رشد بیشتری در آمریکا نسبت به ایران داشت. بنابراین تصمیم گرفت کشورش را ترک کند تا در هاروارد تحصیل کند و در استنفورد استاد شود.

اظهارات پدر مریم میرزاخانی: دوست دارم مریم برگردد ایران

پدر مریم میرزاخانی حدود دو سال پیش درباره علل خروج مریم مباحثی را مطرح کرده بود. این پدر آرزو داشت دخترش به ایران بازگردد اما حالا مجبور است پیکر دخترش را در آمریکا به خاک بسپارد.

مهندس احمد میرزاخانی، پدر مریم میرزاخانی نوروز ۹۴ در گفتگویی مطرح کرده بود: برای دانشگاه برای انتخاب رشته هیچ تردیدی نداشته است. یک کلام؛ ریاضی، ریاضی محض. پدرش می‌گوید از اول هم تصمیم نداشت مثل او مهندسی برق بخواند؛ «با هم درباره رشته‌اش مشورت می‌کردیم. اما هر کسی استعداد و قابلیت خاصی دارد. ریاضی گرایش‌های کاربردی و محض دارد، اما او بیشتر به ریاضیات محض علاقه داشت. این نکته به علاقه شخصی طرف برمی‌گردد. علاقه او به ریاضیات محض مشهود بود. اصولا تمرکز روی علاقه نکته مهمی است.»

رفت دانشگاه شریف و شد دانشجوی ریاضی محض شریف. لیسانس‌اش را که گرفت، تصمیم گرفت برای ادامه تحصیل برود دانشگاه هاروارد؛ «مریم رفت آنجا چون رشته تحصیلی‌اش را بهتر می‌توانست ادامه بدهد. امکان رشدش بیشتر بود. وقتی در این سطح می‌روی حتما امکانات بیشتری هم داری.» تصمیمی که پدرش می‌گوید با آن مخالفت نکرده اما آسان هم نبوده؛ «مخالفت نداشتم اما آدم حتما ناراحت می‌شود. حتی پرزدن یک گنجشک هم آدم را ناراحت می‌کند.»

مهندس میرزاخانی گفت: آخرین باری که مریم به ایران آمده، دو سال پیش بوده؛ «همه این مدت که او آنجا بوده، سفر داشتیم. هم او آمده، هم ما رفتیم. خداوند فرزندی هم به او داده که پنجمین نوه و البته نوه از راه دور ماست، نوه اینترنتی!» می‌پرسیم میرزاخانی کوچک قرار است به ایران برگردد یا نه، جواب می‌دهد: «خودم دوست دارم برگردد. باید زمان کمی بگذرد و بچه‌شان بزرگتر شود. باید شرایط را دید.»

بطالت دستگاه‌های متولی حمایت از نخبگان

بنیاد ملی نخبگان، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری سه دستگاه متولی رسیدگی به نخبگان و حمایت مالی و معنوی از این نابعه‌ها و نخبگان جوان هستند اما به نظر شما چند نفر از نخبگان توانسته‌اند با دل خوش از حمایت‌های این سه ارگان بهره ببرند و قانع شوند در ایران بمانند؟

چرا شرایطی فراهم نکرده‌ایم که نخبگان بتوانند به راحتی در کشورهای توسعه یافته حضور یافته و ضمن دیدن دوره‌های مختلف کوتاه مدت یا بلند مدت علمی، خود را برای خدمت به کشور آماده و آماده‌تر کنند؟ چرا سرمایه‌های اصلی این کشور تا این اندازه نادیده گرفته می‌شوند؟ عده‌ای هم که مانده‌اند یا خود سرمایه‌ای داشته‌اند یا برنامه برای رفتن دارند. اینها سوالاتی است که نه تنها بی‌پاسخ باقی مانده است بلکه متاسفانه مسئولان را هم به فکر راه چاره نمی‌اندازد.

خروج رتبه‌های برتر کنکور از کشور

برگزیدگان کنکور سراسری هم قصد دارند بعد از دریافت مدرک لیسانس یا فوق لیسانس‌ از کشور خارج شوند. البته عده‌ زیادی از کشور خارج شده‌اند و در بیان دلایل خود تاکید می‌کنند که ایران را محلی مناسب برای پیشرفت نمی‌دانند.

درصد خروج دانشجویان ایرانی در میانگین جهانی

بنیاد ملی نخبگان با استناد به گزارش ۲۰۱۵ موسسه آمار یونسکو گزارشی تهیه کرد که نشان می‌دهد بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۳ تعداد دانشجویان بین المللی دنیا بیش از ۲ برابر افزایش داشته است. در سال ۲۰۱۳ بیش از ۴.۱ میلیون دانشجو در سراسر جهان برای ادامه تحصیل به خارج از کشور خود رفته‌اند. البته نسبت تعداد دانشجویان ایرانی خارج از کشور به دانشجویان داخل کشور ۱.۱ درصد و پایین‌تر از میانگین جهانی (۱.۸ درصد) است.

ایران یازدهمین کشور دنیا از نظر تعداد دانشجو در آمریکا

بر مبنای گزارش بنیاد ملی نخبگان، ایران در تعداد دانشجویان مشغول به تحصیل در آمریکا در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ رتبه یازدهم را دارد. در این رده‌بندی، ایران از بین ۱۵ کشور اول دنیا از نظر تعداد دانشجو در آمریکا طی سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۴، با تعداد ۱۰ هزار و ۱۹۴ نفر بعد از مکزیک رتبه یازدهم را به خود اختصاص داده و کشورهای چین و هند به ترتیب رتبه‌های اول و دوم را دارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد یک سوم دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا را بانوان تشکیل می‌دهند. همچنین ۵۵ درصد دانشجویان ایرانی دارای بورسیه کامل تحصیلی دانشگاه‌های آمریکا و ۲۷ درصد نیز با پرداخت کامل شهریه تحصیلی توسط خودشان در آمریکا مشغول به تحصیل هستند.

در گزارش بنیاد ملی نخبگان لس آنجلس، نیویورک- نیوجرسی شمالی، بوستون، شیکاگو و واشنگتن، مناطقی هستند که بیشترین مقاصد دانشجویان ایرانی در امریکا را به خود اختصاص می‌دهند.

آمار خروج روزانه نخبگان از کشور

به گزارش درنگ، آمار خروج از نخبگان کشور از دو سال پیش تاکنون به روز رسانی نشده است، با این حال مسئولان هنوز آمار دقیقی از میزان خروج روزانه دانشجویان ندارند چرا که به اذعان آنها برخی دانشجویان ایرانی از خروج خود اطلاعی نمی‌دهند.

رضا فرجی دانا وزیر سابق وزیر علوم، تحقیقات و فناوری آمار خروج نخبگان از کشور را ۱۵۰ هزار نفر در سال عنوان می‌کند و می‌گوید: در شرایطی که کل بودجه دولتی ما ۱۹۲ هزار میلیارد تومان و معادل ۷۰ میلیارد دلار است با مهاجرت مغزها ۱۵۰ میلیارد دلار به دنیا کمک می‌کنیم.

وی فرار مغزها را بزرگترین خسارت کشورهای در حال توسعه در عصر حاضر توصیف می‌کند و می‌گوید: ما با تحصیل فرزندان ایران در خارج کشور برای کسب علم مخالف نیستیم و همه ما مرحله ای از زندگیمان را در غربت به سر بردیم تا بتوانیم به آب و خاک میهن خدمت کنیم. باید دید نخبگانی که برای کسب دانش روز دنیا به خارج رفته‌اند اگر شرایط برای برگشت آنها فراهم نبود کشور چه خسارتی را تحمل خواهد کرد.

فرجی دانا به تلاش چینی‌ها برای بازگشت نخبگانشان از آمریکا اشاره می‌کند و می‌گوید: کشور چین حرکتی را آغاز کرده که با سه یا چهار برابر کردن پیشنهادهای کاری، نخبگان خود را از آمریکا به چین برمی‌گرداند اما ما فقط نظاره‌گر خروج نخبگان از کشور هستیم.

با توجه به اظهارات رضا فرجی دانا که سالانه ۱۵۰ هزار نخبه ایران را ترک می‌کنند این آمار در ماه حدود ۱۲ هزار و ۵۰۰ نفر می‌شود. اگر روزانه محاسبه کنیم به رقمی بیش از ۴۱۰ نفر نخبه در روز می‌رسیم که به نظر فاجعه‌ای عظیم است.

عدم بازگشت دانشجویان ایرانی از آمریکا

حدود ۹۸ درصد دانشجویانی که در کشورهای آسیایی، اروپا، اروپای غربی و شرقی تحصیل می‌کنند بعد از اتمام درس به ایران بازمی‌گردند اما بیشتر دانشجویانی که وارد آمریکا و کانادا می‌شوند قصد بازگشت به کشور را ندارند و همانجا شاغل شده یا تدریس می‌کنند.

دانشگاه کارآفرین به کجا رسید؟

حرکت دانشگاه‌ها به سمت کارآفرین شدن و تمایل به تجاری سازی نتایج دانش فنی نخبگان علمی که در نهایت توسعه اقتصاد دانش بنیان را به دنبال دارد، یکی از مهمترین اهداف راه اندازی دانشگاه کارآفرین بوده و هست اما این هدف تنها در قالب برگزاری همایش‌ها و سمینارها مطرح شده است. آیا تاکنون شنیده‌اید راه اندازی دانشگاه کارآفرین وعده سران علمی کشور رنگ عمل به خود بگیرد؟